OUDE EN NIEUWE GESCHIEDENIS

Op school leren we de geschiedenis die refereert naar onze cultuur. Als we geluk hebben leren we wat over de oude Grieken en kunnen/konden we eenvoudige stukken uit de Ilias en de Odyssee vertalen. Over de nieuwste geschiedenis van de culturen die ons hebben gevormd leren we niets. Wat de kranten haalt is de actualiteit en die wordt, uit plaats- en tijdgebrek, meestal uit haar context gehaald. De gemiddelde Europese burger weet van het huidige Griekenland dus niet veel meer dan dat het failliet is, dat je er goedkoop met vakantie kunt gaan en dat het eten er monotoon is. Wat ons opvalt is de grote behoefte van Grieken om juist de nuances te bespreken. De vooroordelen die over hen heen vallen, vooral via internet en de kranten, willen zij graag uit de wereld helpen. Grieken zijn noch lui, noch achterlijk. Maar ze zijn wel prettig anders en ook nog eens onderling verschillend. Ze zijn geïrriteerd door het feit dat andere Europeanen alle Grieken over één kam scheren, zowel economisch, als historisch. Je bent niet zomaar Griek, je komt uit het Zuiden, het Midden, Kreta, de ene of andere eilandengroep, of het Noorden. Dat laatste begint ongeveer in Thessaloniki. In het Noorden werk je het hardst, ben je Macedoniër, niet te verwarren met de Joegoslavische Macedoniër die de naam niet verdiend en steevast bewoner van Skopje wordt genoemd (en behoorlijk geminacht wordt, op het niveau van de Turken) , of met de Bulgaarse Macedoniër, die alleen getolereerd wordt omdat hij zijn geld in het Griekse komt uitgeven. In het Noorden maken ze de beste wijnen, hebben de communbisten tijdens de burgeroorlog tot 1949 het dapperst gevochten tegen de monarcho-fascisten (zoals men het leger aan de macht toen noemde), mogen zij zich de graanschuur van Griekenland noemen en weten zij dat het christendom in een van hun steden, Kavala, is begonnen met de eerste preek van apostel Paulus. Zij staan bekend als streng orthodoxen en bevinden zich ‘dus’  het dichtst bij God. Van alles om trots op te zijn en dat zijn ze dus ook. 

Monastery Xenophontos, Mount Athos, Greece

De ‘heilige’ berg Athos op de meest oostelijke ‘vinger’ in Chalkidiki is misschien wel het beste voorbeeld van deze zelfverheerlijkende orthodoxie. De berg bevindt zich, net als de twintig kloosters, op een ‘heilig’ schiereiland (Agios Oros) dat valt buiten de jurisdictie van de Griekse staat en dat slechts administratief door het Griekse ministerie van Buitenlandse Zaken wordt aangestuurd. Het gebied herbergt volgens goed doorgaans ingelichte orthodoxe kringen (sic!) delen van de doornenkroon van Christus, een flard van het doek waarmee Zijn bloed werd afgeveegd alsook een stuk hout waar het gat zit van een van de spijkers die door de hand van de Verlosser werd geslagen. Daarnaast duizenden manuscripten, boeken, gouden bekers, met diamanten ingelegde kruizen (orthodoxie en blingbling gaan goed samen) en uiteraard iconen ter waarde van honderden miljoenen. Het Vaticaan zou erbij verbleken. Er mogen absoluut geen vrouwen komen en de ongeveer 2400 daar levende bebaarde monniken laten voor het overige slechts 110 pelgrims per dag toe. Dezen kunnen alleen per speciale boot de orthodoxe enclave bereiken, niet zonder een speciaal toegangsbewijs waarop gemiddeld zes maanden gewacht moet worden (aanvragen: piligrimsbureau@c-lab.gr). Vooral vrome Russen, Serven en Bulgaren staan in de rij om gratis in een van de kloosters te mogen slapen en door de paters zelf gemaakte wijnen en tsipoulo te drinken. Bij terugkeer in de haven van Ouranoupoli zagen de meeste pelgrims er dientengevolge eerder beroerd dan verlicht uit.

98% van de Grieken is orthodox Christen. Pasen is hun belangrijkste feest en het meemaken van de dagenlang durende rituelen vertelt veel over de mentaliteit van het land, wat goedbedoelende jonge Grieken ons ook proberen wijs te maken. Geloof is mooi maar bijgeloof is zelden ver weg en dat  lijken de paters ook helemaal niet erg te vinden. We herkennen deze Afrikaans aandoende verstrengeling van kerk en medicijnman overigens langs de gehele Middellandse Zee.  Kaarsen branden, linksom rond de kerk schuifelen, in trance raken met eentonig gezang, vasten en vervolgens Bacchanalen aanrichten, lammeren offeren voor geluk, onder een heilig doek door lopen en gewijd water op de grond sprenkelen in de hoop een baan of een zoon te krijgen. Aangenaam anders, dan in het Calvinistische Noorden, dat zeker.

passing the 'holy light', Thassos, Greece

MEDITERRAANSE INGREDIENTEN:

Vrolijk Pasen! Nee, niet een week te laat, het is dit jaar op 15 april Pasen in orthodoxe landen, dus ook op het Griekse eiland Thassos. Wij doen al sinds 12 uur gisteravond niets anders dan eten en drinken. Dat is het moment dat het eindelijk weer mag na 40 dagen streng vasten. Dat houdt in: geen vlees, vis, eieren, melk, alcohol, sex en vooral geen olijfolie! Inktvis mag vreemd genoeg wel. De rituelen rondom Pasen zijn indrukwekkend. Op Goede Vrijdag in het houten kerkje van een klooster, versierd met fresco’s en iconen en alleen voorzien van kaarsverlichting geluisterd naar de klaagzangen om het sterven van Jezus te herdenken. 

Gisteravond om 12 uur ’s nachts bij de dorpskerk het ‘licht’ ontvangen. Iedereen verzamelt zich buiten de kerk en om 12 uur wordt door de pater het ‘heilige’ vuur (speciaal overgevlogen uit Jeruzalem.) met een kaars uitgedeeld. Langzaam wordt het hele dorpsplein verlicht en verwarmd door de kaarsjes die de aanwezigen bij elkaar aansteken. Dan verspreiden de lichtjes zich en loopt iedereen met zijn brandende kaars naar huis. Vanaf dan is het feest en mag iedereen eindelijk eten…zeg maar rustig vreten. Soep met ingewanden, gebraden lam en kokoretsi (rollade van ingewanden) van het spit, paasbrood (tsourekia), veel wijn, tsipouro, muziek, dansen en ‘tikken’ met karmozijn rood geverfde eieren.

En dan weer iedere woensdag vasten (de dag waarop Judas Jezus heeft verraden) en iedere vrijdag , de sterfdag van Christus. Met Kerstmis en in augustus wordt ook nog eens telkens tien dagen gevast. Maar echt mager en kinderloos zijn ze hier niet.

Wijnen zijn een apart verhaal in Griekenland. Er wordt hard aan een betere reputatie gewerkt, maar onze ervaring is dat er nog steeds in de meeste restaurants wit en rode wijn uit eigen tuin of die van de buren wordt gedronken. Wel worden de wijnen hoe meer we naar het Noorden rijden beduidend beter van kwaliteit. Een verrassing is het bezoek aan het wijnhuis Gerovassiliou‘ in Epanomi, bij Thessaloniki, met zijn wijngaarden aan zee (zandgrond met schelpen)en een educatief wijnmuseum (o.a. 2500 kurkentrekkers). De passie van deze wijnmaker is om authentieke Griekse druivenrassen, zoals de Malagousia, weer aan te planten. Zijn witte Domaine Gerovassiliou is een unieke combinatie van de Assyrtiko druif (uit Santorini) en de Malagousia, hetgeen een makkelijke, frisse wijn geeft, heerlijk bij Grieks eten. Mijn favorieten zijn hun wijnen van Chardonnay en Viognier, maar die zijn we helaas later nooit meer tegengekomen.

vineyards Gerovassiliou, Epanomi, Greece

Een toepasselijk recept van de monniken van Athos, die een eigen kookboek hebben, geschreven door de monnik Epiphanios van Mylopotamos:

Octopus in wijn:

-       1 octopus van 1,5 – 2 kilo

-       4-5 uien , fijn gesneden

-       5-6 knoflook tenen

-       ½ liter rode wijn

-       4-5 laurier blaadjes

-       200 cl olijfolie

-       2 eetlepels tomatenpuree

-       zwarte peperkorrels

-        

-       Maak de octopus goed schoon en kook deze in een beetje water, minstens een uur, zo nu en dan roeren. Dan alle tentakels in 3 stukken snijden.

-       Bak de uien in de olijfolie goudbruin en voeg de hele knoflooktenen, stukken octopus, wijn, laurier, tomatenpuree en peperkorrels toe. Eventueel nog wat van het kookwater van de octopus.

-       Uur laten sudderen.

DICHTEN EN ZINGEVING

  

Rijden door Griekenland is meer dan van opgraving naar schilderachtig dorp trekken. Wat niet in de gidsen staat is veelzegender: de immobiliteit als bescherming tegen de storm; turen en wachten en aanvaarden wat komen gaat. De enormiteit van dit land, met slechts 11 miljoen inwoners, geeft aan hoe moeilijk het te managen is. Grieken zijn gewend aan afstanden, relatieve enzaamheid, eigenzinnig vasthouden aan eeuwenoude tradities waardoor aansluiting bij de rest van de wereld onnodig is. Had Griekenland niet gewoon op zichzelf moeten blijven doorvechten tegen geschiedenis en melancholie, in plaats van gewrongen te worden in een Europees corset? Grieken zijn Balkan bewoners, Oosterlingen met een klassieke ziel en een Byzantijnse laag vernis, bijgelovige orthodoxen, mensen die hunt troost vinden in crypten en grotten en in minuscule, eenpersoons kappeletjes, waar de muren als een strak habijt om hun gepijnigde geest passen.

Old Getara, Greece

Buiten het seizoen is Hellas leeg en tevreden. De crisis voel je als Griek in Athene en Thessaloniki, niet tussen geiten en sinaasappelbomen. Toeristen zijn welkom, maar het is ook goed als zij er niet zijn. Terwijl Italianen (Romeinen) nog een opgewonden ambitie kunnen uitstralen en zich niet vastklampen aan hun heroïsch verleden, lijken hun historische voorgangers vooral te genieten van poëtische verwijzingen naar filosofen en mythen. Twee keer is de Nobelprijs voor literatuur naar een Griek gegaan (Séféris en Elytis). Beiden dichters. Het Grieks is zelfs vandaag nog te sterk verdeeld tussen klassiek (intellectueel) taalgebruik en straattaal om schrijvers niet haast te dwingen poëzie te gebruiken om het grote publiek te bereiken. Poëzie, daar kun je op dansen, dat kun je zingen en uit je hoofd leren. Dat geeft een basis, een nationale band (tegen de barbaren, de buitenwereld?) Poëzie –en de daarbij behorende bindende, simpele woorden- heeft de Grieken geholpen vierhonderd jaar Turkse onderdrukking te overleven. Het helpt hen nu weer door moeilijke tijden. Liever dichten dan investeren in industrie en handel, omdat alles immers zinloos is.

Deze week heeft een Griekse burger zich vóór het parlement in Athene door het hoofd geschoten. Liever een eervolle dood dan vuilnisbakken afschuimen, stond er in zijn afscheidsbrief. Alle Hellenen hebben gehuild om zoveel zinloze moed en trots.

Rijden door Griekenland betekent ook deze gedachten verwerken. 

MEDITERRAANSE INGREDIENTEN:

Vanuit de Peloponnesos trekken we langzaam naar het Noorden langs Leonidio, niet van de bonbons, maar van de zoete paarswit gestreepte ‘Tsakoniki’ aubergines met PDO status (Protected Designation of Origin, sinds 1996), waar ze zo blij mee zijn dat zowel de bewoners als de plastic kassen glimmen van trots en ik kan beamen dat ze inderdaad ongelooflijk zoet en zacht zijn en je zelfs de schil kan opeten.

Langs de kust zien we in de mooiste turquoise baaien grote open kooien van de viskwekerijen. Voelt ongemakkelijk dat er echt bijna geen vis meer is en dat farms noodzakelijk zijn. Ik denk dan meteen aan antibiotica, kleurstof, parasieten en verkeerd visvoer. Het schijnt dat er 30.000 kooien in de Middellandse Zee liggen, de helft daarvan in Griekenland en Turkije, waar vooral zeebrasem en zeebaars gekweekt worden, gevoerd met ansjovis, waardoor die weer bedreigd zijn….

fish farm coast Attica, Greece

We doorkruisen het grootste eiland van Griekenland Evia en rijden in de mist door dichte bossen, langs gekleurde bijenkorven om uiteindelijk uit te komen in Loutra Dipsou, beroemd om  zijn therapeutische baden, waar Aristoteles en de Romeinse bezetter, generaal Sylla kwamen dompelen. Het enige hotel dat open was (Thermae Sylla Hotel & Spa) zag er heerlijk luxueus uit, maar ronddobberen in een warm stinkend zwembad met zo’n mal douche mutsje op is niet bepaald sexy. Laat staan de massage met liters olijfolie door een Griekse worstelaar. Maar mijn rug kan wel weer tegen de volgende 1000 kilometer in ons koekblik. Avond eten met gegrilde kip, friet, sla, witte wijn uit de tuin, brood en water voor 4 Euro p/p.

Thermal source, Loutra Dipsou, Greece

De mooiste ontdekking deze week in Mount Pelion, een bergtop in het midden waar je nog kunt skiën en overal er omheen bergdorpen die uitzicht op zee hebben, met Ottomaanse huizen en aan de kust -alleen via  enge haarspeldbochten te bereiken- schitterende baaien en stranden. De keuken bestaat uit simpel berg eten, vooral stoofpotten, en hun specialiteit, Tsiporo en meze. Tsiporo is een distillaat van “raki”, de overgebleven most van wijndruiven. Deze most mag niet helemaal mechanisch zijn uitgeperst. In de alambic kunnen nog verschillende kruiden worden toegevoegd, vaak anijszaad, wat de melkwitte kleur geeft als je er water bij doet en die je zo aan ouzo doet denken. Officieel zijn het twee totaal verschillende drankjes, waar ik het niet helemaal mee eens ben. In ieder geval is het in de winkel al sterk (35-45%) en mag de producent zelf bepalen hoeveel alcohol zijn tsiporo heeft. Wij dronken die van 60% niet op.  Tsiporo krijg je in een speciaal café, geserveerd in kleine (5cl) flesjes. Bij ieder flesje komt je een ander hapje (een meze) Eigenlijk hetzelfde concept als wijn & tapa’s in Spanje.

Tsiporo in Vyzitsa, Pelion, Greece

Een andere specialiteit uit de bergen zijn ingemaakte vruchten, die zij ‘theelepel snoepjes’  noemen en die je als toetje of bij een kopje koffie krijgt, zoals deze kersen:

-       was en ontpit een kilo zure kersen

-       meng deze in een schaal met 1 kilo suiker en laat ze 24 uur staan

-       voeg ½ kopje water toe en laat 5 min. op een zacht vuurtje sudderen.

-       afschuimen en sap van 1 citroen toevoegen

-       schoongemaakte potten vullen

HUBRIS EN KONINGEN IN DE WACHT

Olympia is een mooie plaats om na te denken over de Griekse identiteit. Het dorp bestaat bij de gratie van de opgravingen en het schitterende museum dat goed bewaarde parapher nalia van de antieke spelen ten toon stelt. De bevolking is ofwel herbergier, ofwel souvernirverkoper en tevens snackbarhouder. Moderne hotels temidden van de resten van geschiedenis, waaraan de Grieken erg zeggen te hechten maar waaraan zij zelf niets doen. Vanaf de eerste opgravingen aan het eind van de negentiende eeuw zijn het Duitsers (Pruissen) geweest die Olympia tot leven en dus tot welvaart hebben gebracht. Dat de tempels, badhuizen, gymzalen en gastenverblijven vandaag bedolven zijn onder onkruid en dooie takken deert de bewoners van Olympia kennelijk niet. De subsidies zijn op, dus wordt er niet verder verzorgd, laat staan gezocht (er liggen nog gigantische hoeveelheden historische resten onder de velden).

Old Olympia, Pelononnesos, Greece

Historisch bewustzijn vertaalt zich vooral in handen ten hemel rijzen over de huidige economie, zuchten over de relatie tussen eros en tanatos en klagen over de regering. De neo-Helenen weten geen raad met hun modern identiteit en blijven steken in melodramatisch fatalisme: lijden is hun lot, balanceren tussen licht en schaduw hun enig antwoord op de eeuwige toorn van de goden, schipperen tussen mythen en werkelijkheid hun antwoord op de moderne uitdagingen. De schuld van de crisis ligt bij Brussel, Washington en de oliemaatschappijen. Veelzeggend zijn de talloze blauwe borden waarop de EU-subsidies bekend worden gemaakt, van (niet afgemaakte) snelwegen, tot restauratie van hun eigen culturele erfgoed. Nog meer zeggend zijn de verschillen tussen de aangevraagde subsidies: ruim twee ton om de ruïnes van Olympia te redden, ruim 6 miljoen om een zoveelste vijfsterren hotel te bouwen. Zijn ze in Brussel inderdaad helemaal gek geworden? En de Griek is niet eens dankbaar. Maar dan, bij een glas wijn, spreken we met boekhandelaar Apostolos, die uitlegt hoe de Grieken eigenlijk alleen maar gelukkig zijn als ze oorlog voeren, hoe Hellas is doordrenkt met bloed, hoe er zoveel geleden is dat het nooit meer erger kan. Crisis? Dat is een typisch Europees begrip, ver van ons bed. Wij Grieken zijn anders.  Paniek? Zorgen? Welnee, gewoon een beetje tegenslag. Daar worden wij Grieken groot en sterk van. Stil blijve zitten als we geschoren worden. En hij geeft ons nog de wijze raad vooral ‘s middags een dutje te doen om ‘s nachts beter te kunnen slapen. 

Koningen in de wachtkamer

Waar we ook komen, van Tunesië tot Griekenland, vrijwel niemand wil meer naar de stembus. Een groot wantrouwen jegens politici en een ernstige twijfel aan het voordeel van democratie liggen hieraan ten grondslag. Ook in Griekenland wordt aan revolutie gedacht als de aanstaande verkiezingen in mei opnieuw de oude, gevestigde partijen (en de corruptie) aan de macht brengen. De roep om een sterke hand is de Grieken van oudsher niet vreemd.  Goed om te weten dat Constantijn II, de afgezette Griekse koning, in Londen leeft en graag terug wil komen, al was het maar om zijn onroerend goed terug te pakken. En hij is niet de enige werkloze monarch die misschie de tijd rijp acht voor een come back. Emanuele Filiberto, prins van Venetië en Piedmonte, is nu nog hedge fonds manager in Geneve, maar staat te popelen om de Italianen weer de goede weg te wijzen. Hetzelfde geldt ongetwijfeld voor Fouad II van Egypte, zoon van koning Farouk, die, voordat hij werd afgezet in 1953, zijn toen zes maanden oude opvolger benoemde, die vervolgens nog geen jaar op de troon ‘ zat’ . Fouad was aanvankelijk onroerend goed makelaar in Parijs, maar woont inmiddels in Zwitserland. Ook Osman Bayezid, afstammeling van de Ottomaanse dynastie en thans werkzaam als bibliothecaris in New York, zou best met zijn officieuze naam Grote Sultan Bayezid III aan de macht willen komen als Turkije echt de weg kwijtraakt. Architect en troonpretendent Nicolas Petrovi Njegos II van Macedonië wacht in Parijs op zijn kans de dertig kastelen die hem zouden toebehoren terug te krijgen. Als koning is dat een fluitje van een cent. Tot slot, ook de hertog van Breganza, die nu nog olijven verbouwt in Sintra buiten Lissabon, heeft misschien wel weer zin in een troon. Militaire staatsgrepen zijn helemaal niet nodig met zo’n arsenaal aan ‘koningen’ in de coulissen. (Bron: Monocle)

MEDITERRAANSE INGREDIENTEN:

De Grieken voeren nog steeds oorlog en in dit geval over namen.  We zijn bij de prachtige vestingstad Monemvasia , aan de oostkust van de Peloponnesos,  waar volgens de bewoners oorspronkelijk  de “malvasia “ druif  vandaan komt. Deze  aromatische druif wordt inmiddels over de hele wereld gebruikt om dessertwijnen te maken, zoals o.a. madeira, witte port en passito’s van de Eolische eilanden. Maar vanaf volgend jaar februari mag deze wijn alleen maar Malvasia heten als hij ook werkelijk uit dit gebied komt.

Hetzelfde geldt voor Vinsanto , waarbij ik meteen aan Toscane moet denken en waar je heerlijke cantuccini in kan dopen.  Deze italiaanse  wijn mag  al sinds 2002 alleen vin santo op het etiket zetten om het type wijn aan te duiden. De “echte” Vinsanto komt van het Griekse eiland Santorini.

Malvasia from the Kinsterna vineyard, Monemvasia, Peloponnesos, Greece

De Griekse keuken blinkt niet uit in geraffineerdheid en gevarieerdheid en wat vooral opvalt is het gebrek aan verse vis en het ontbreken van  vissersbootjes in de havens.

De visvangst is de laatste tijd zo teruggelopen, o.a. door overbevissing met dynamiet, dat het niet meer de moeite waard is om te vissen. Langs de kust zie je zo nu en dan een duiker naar inktvissen zoeken, maar het meest genieten we op het ogenblik toch van de verse wilde groenten en kruiden, die ook hier weer overal te vinden zijn tussen de zwoel geurende gele bremstruiken.

Zo kregen we in een klein restaurant in Monemvasia deze hele dunne taart van spinazie die denk ik heel gemakkelijk te maken is:

-        - maak een deeg van bloem, water en een beetje olijfolie en rol dit heel   erg dun uit ( of neem filodeeg)

-        -snij verse spinazie ( of andere bladgroente) fijn en bak deze met fijngesneden bosui in een beetje olijfolie: uit laten lekken:

-        zout, + peper + eventueel wat verkruimelde feta kaas erbij

-        -vulling in het midden van dun uitgerold deeg leggen en deeg er als een envelop om heen vouwen.

-        -Dit in een koekenpan, zonder olie, om en om bakken.

Twee tips om mooi te overnachten voor wie zich naar de Mani streek verplaatst,  het allermooiste gebied langs de Middellandse Zee waar wij tot nu toe zijn geweest. Wild, authentiek, vol geschiedenis. Torenhuizen op rotsen, die dienden om de buren te beschieten. Hier (net als op Kreta) is vendetta nog heel gewoon, zeggen de mensen. Rechtspraak? 

Vathia, Mani, Peloponnesos, Greece

Kyrimai Hotel in Gerolimenas (Mani) 

Kyrimai Hotel, Gerolimenas, Greece

En Kinsterna Hotel & Spa in Agios Stefanos, bij Monemvasia. Maken hun eigen wijnen o.a. van de Malvasia druif.